Dr. Öğr. Üyesi Sibel Çalışkan
Bahçeşehir Üniversitesi Psikoloji Bölüm Başkanı & IOPLAB Yürütücüsü
İş dünyasında “yaşsızlık” idealini savunurken, genellikle kronolojik rakamların ötesine geçmeyi hedefleriz. Ancak kadının profesyonel yolculuğunda bu idealin önündeki en büyük engel, sadece rakamlar değil; kadının biyolojik ve ruhsal bir geçiş dönemi olan menopoz sürecinin iş yerinde bir “tabu” veya “yetersizlik” simgesi olarak görülmesidir. Kariyerinin ustalık dönemindeki kadınlar, bu doğal dönüşümle bağ kurmaya çalışırken, yüzeyin hemen altında profesyonel kimliği ve psikolojik esenliği sessizce aşındıran; çoğu zaman şaka ya da sıradan bir yorum kisvesi altında sunulan mikroagresyonlarla kendi varlıklarını savunmak zorunda bırakılıyorlar. ‘Niyetten bağımsız’ olarak tanımlanan bu örtük dışlama ve küçümseme mesajları, özellikle bu kritik eşikteki kadın çalışanlar için ciddi bir ‘psikolojik vergi’ye dönüşmektedir.
Görünmez Bir Geçiş: Menopoz ve Profesyonel Kimlik
Menopoz, sadece biyolojik bir evre değil; kadının deneyim, bilgelik ve yeni bir enerjiyle profesyonel hayatına devam edebileceği kritik bir “geçiş” (transition) dönemidir. Ancak “gendered ageism” (cinsiyet temelli yaş ayrımcılığı), bu doğal süreci bir “sessizleştirme” aracına dönüştürür. Bir kadın çalışanın yaşadığı sıcak basması veya odaklanma güçlüğü gibi doğal semptomların iş yerinde “şaka” yollu eleştirilmesi ya da yetkinliğinin bu süreç üzerinden sorgulanması, niyetten bağımsız olarak yıkıcı bir mikroagresyon örneğidir. Bu durum, kadını sadece iş yaşamından değil, kendi bedensel ve profesyonel kimliğinden de yabancılaştırarak sistem dışına itilmesine neden olan birikimli bir psikolojik aşınma yaratır.
Psikolojik Sermayenin Sessiz İstilası
Psikoloji literatürü, mikroagresyonların tekil olaylardan ziyade birikimli bir etkiye (cumulative effect) sahip olduğunu vurgular. Bir kadın yöneticinin otoritesinin yaş faktörüyle dolaylı yoldan sorgulanması veya tecrübesinin “geleneksel” etiketiyle değersizleştirilmesi, basit bir iletişim kazası değildir. Bu durum, bireyin “psikolojik sermayesini” —öz yeterlilik, umut, iyimserlik ve dayanıklılık— doğrudan tehdit eden sistematik bir aşınmadır.
Kadınların iş yaşamında yaş aldıkça karşılaştıkları cinsiyet temelli yaş ayrımcılığı, profesyonel yetkinliğin sosyal stereotiplerle gölgelenmesi anlamına da gelmektedir. Bu süreçte kadın çalışan, sadece işin gereklilikleriyle değil, aynı zamanda çevresinin ona dayattığı “yaşa uygun roller” ve “cinsiyet beklentileri” ile de mücadele etmek zorunda kalır. Bu durum, literatürde “çifte dezavantaj” olarak tanımlanan ve bireyin kurumsal aidiyetini kökünden sarsan bir izolasyon sürecini tetikleyebilir.
Tecrübe Ekonomisinden Bilgi Ekonomisine
Meseleyi sadece bireysel bir mağduriyet alanından çıkarıp toplumsal fayda perspektifine taşıdığımızda, karşımıza çıkan tablo çok daha kritiktir. Özellikle kariyerin ustalık dönemi ile emeklilik öncesi kritik eşiği temsil eden 45-60 yaş aralığındaki tecrübeli kadın çalışanların, toplumsal cinsiyet rolleri ve yaş ayrımcılığının kesişimiyle iş gücünden ‘sessizce’ uzaklaşması ya da sahip oldukları potansiyelin altındaki görevlere hapsedilmesi, bir toplum için telafisi güç bir entelektüel sermaye kaybıdır.
Mikroagresyonların bu ağır sonuca evrilme süreci anlık bir olaydan ziyade, literatürde “birikimli travma” olarak tanımlanan sistematik bir aşınmanın sonucudur; nitekim tekil bir dışlama mesajı veya örtük bir küçümseme, zamanla bireyin profesyonel özgüvenini zayıflatarak kurumsal aidiyetini kökünden sarsar. Bu süreğen psikolojik baskı, kadın çalışanın potansiyelini sergilemesini engelleyen bir “cam engele” dönüşürken, bu tıkanıklık nihayetinde şu toplumsal ve kurumsal kayıplara yol açabilir: yılların getirdiği kriz yönetimi ve saha tecrübesinden süzülen kurumsal hafızanın silinmesi, genç kuşakların ustalık dönemindeki kadın figürlerin rehberliğinden mahrum kalmasıyla mentorluk kapasitesinin daralması ve nihayetinde yatırım yapılmış nitelikli insan kaynağının psikolojik bariyerler nedeniyle sistem dışına itilerek ekonomik verimliliğin sekteye uğraması.
İş yerinde mikroagresyonların fark edilmesi ve iyileştirilmesi, sadece “etik” bir gereklilik değil; daha sağlıklı bir çalışma iklimi yaratmak, kuşaklar arası köprüleri kurmak ve toplumsal refahın sürdürülebilirliğini sağlamak için stratejik bir zorunluluktur.
Bireyin iş yerinde “görünür” olması, toplumsal adaletin mikro düzeydeki en somut göstergesidir.
Bu farkındalık, sadece mevcut sorunları tespit etmekle kalmayıp, tecrübenin ve biyolojik döngülerin doğal bir zenginlik olarak kabul edildiği “yaşsız” bir iş kültürüne giden yolu açmaktadır. Mikroagresyonların yerini empatik iletişime ve kapsayıcı politikalara bıraktığı bir düzende, kadınların kariyer yolculukları kesintiye uğramak yerine, biriken bilgelikle yeni bir ivme kazanacaktır.
Geleceğin iş dünyası; her yaştan kadının potansiyelini korkusuzca sergileyebildiği, destekleyici mentorluk ağlarıyla güçlendiği ve her profesyonel geçişin kurumsal bir gelişim fırsatı olarak görüldüğü kolektif bir iyileşme ile inşa edilecektir.
Akademik Bir Adım: Deneyimlerinizi Görünür Kılın
Bahçeşehir Üniversitesi bünyesinde yürüttüğümüz bilimsel çalışmalarla, bu görünmez bariyerleri tarif ederek kurumsal politikalara ve toplumsal farkındalığa yön vermeyi hedefliyoruz. Bu kapsamda, İş-Örgüt Psikolojisi Laboratuvarı (IOPLAB) çatısı altında yürüttüğümüz araştırma, sizlerin tecrübelerini bilimsel birer veriye dönüştürerek “sessizliği” bozmayı amaçlamaktadır.
Eğer siz de iş yaşamında bu süreçleri (olumlu ya da olumsuz yönleriyle) deneyimlediyseniz, sesinizi duyurmak ve akademik bilgi üretimine katkı sunmak isteyen bir kadın çalışansanız, araştırmamıza katılabilirsiniz. Araştırmamızın en önemli çıktılarından biri olarak, katılım sonuç raporunuzu sizlere kişisel olarak ileteceğiz. Bu raporun, kendi profesyonel yolculuğunuza ayna tutacak bir farkındalık aracı olmasını hedefliyoruz.
Sizlerin sesi, iş yerindeki o “sessizliği” kırmak ve mikroagresyonları görünür kılarak kurumsal iyileşmeyi başlatmak için en büyük gücümüzdür.
Katılım: https://tinyurl.com/5n6wmy4p
İletişim: isorgutpsikolojilabi@gmail.com
Hakkında: https://linktr.ee/sibelcaliskan